اقتصاد اطلاعات در ایران

اقتصاد اطلاعات در ایران
اطلاعات یک منبع حیاتی برای پیشرفت علمی و اقتصادی در هر کشوری محسوب میxadگردد. در این زمینه باید اذعان کرد که سطح تولید اطلاعات در کشور ما بسیار پایین است در واقع هنوز اهمیت اطلاعات شناخته نشده است. با توجه به پیشرفتxadهای فنxadآوریxadهای نوین ما هنوز یکی از واردکنندگان اطلاعات کشورهای توسعه یافته هستیم.
امروزه با پیشرفتxad فنxadآوریxadهای رایانهxadای و شبکهxadهای مختلف محملxadهای اطلاعاتی نیز تغییر یافته است به عنوان مثال برخی از مجلات علمی لاتین تنها به صورت الکترونیکی ارائه میxadشوند و شکل چاپی ندارند، در نتیجه لازمه استفاده از اطلاعات آنxadها عضویت در شبکه اینترنت، پرداخت حق عضویت برای استفاده الکترونیکی آنxadها و داشتن فنxadآوری و ابزار مناسب است، بنابراین تنها افرادی قادر خواهند بود که از اطلاعات تولید شده کشورهای توسعه یافته استفاده کنند که از قبل ابزار مناسب را تهیه کرده باشند (نوروزی، 1376، ص52،54،55).
اما وضعیت اقتصاد کشور ما به مانند بسیاری از کشورهای درحال توسعه نوپا و درحال شکل گیری میxadباشد. هنوز نتوانستهxadایم از نظر اقتصادی جایگاه مناسب و والایی را در بین کشورهای توسعه یافته کسب نماییم و این خود حاصل عوامل مختلفی است. برخی از این عوامل عبارتند از:

1ـ خصلت دوگانگی اقتصاد: در حال حاضر شکلxadهای تولید بیش از سرمایهxadداری در کنار مناسبات تولید سرمایهxadداری به حیات خود ادامه میxadدهد و در این وضعیت بهینهxadسازی تولیدکنندگان در بخش سنتی مصداق ندارد.

2ـ وابستگی فنxadآوری: این وابستگی از عقبxadماندگی علمی و فنی کشور ناشی میxadشود و هنوز استمرار دارد، این ویژگی در اتکای اقتصاد کشور به واردات ماشینxadآلات، مواد واستهxadای و قطعات یدکی و نیز پرداخت حق انحصاری اثر، حق انحصاری اختراع بابت علائم تجاری و اطلاعات علمی و فنی مربوط به طراحی محصول و فرxadآیندهای تولید منتهی میxadشود.

3ـ اتکا اقتصاد ایران به صادرات تک محصولی نفت: این پدیدهxadی شکنندگی اقتصاد ایران در رویارویی با حوادث جهان را بسیار افزایش داده است و تکانهxadهای مثبت و منفی داخلی و بینxadالمللی و نرخ بهرهxadبرداری از ظرفیتxadهای کشور و نرخ انباشت سرمایه تأثیر عمیق میxadگذارد (اطلاعات، 1381).
این مشکلات اقتصادی که گریبانگیر اقتصاد کشور است باعث شده هنوز اقتصاددانان ما درگیر مباحث اصلی همانxadهایی که در بالا ذکر شد، باشند و مادامی که مسائل پایهxadای اقتصاد ما حل نشود مجال بحث و بررسی در مسائل نوین اقتصادی و اقتصاد اطلاعات نمیxadباشد اما جای خوشبختی است که به تازگی اقتصاد ما قدم در راهی گذاشته است که به ناچار حاصل آن پرداختن به مباحث نوین اقتصادی و حرکت در جهت رفع وابستگی فنxadآوری، خوداکتفایی و کسب درآمد میxadباشد.
در زمینه تحقیق و توسعه در ایران به خاطر ضرورت و اهمیت موضوع، همه ساله اعتباراتی برای تحقیقات هزینه میxadشود.اعتبارات تحقیقاتی از محل بودجه عمومی دولت 13 میلیارد ریال در سال 1357، با رشد متوسط سالانه 6/57 درصد، به 5/123 میلیارد ریال در سال 75 رسید و سهم اعتبارات پژوهش و فنxadآوری تحقیقاتی و تولید ناخالصی سال 79 از کمترین میزان خود یعنی 31 درصد شروع و با روندی به صورت صعودی در سال 82 به بالاترین میزان خود یعنی نیم درصد رسیده است (حنفی نیری،1385).
اما این بذل و توجه به تحقیق و توسعه در مقابل کشورهای توسعه یافته سهم بسیار ناچیزی از اعتبارات بودجه را به خود اختصاص داده است و لازمه توسعه همه جانبه کشور نیاز به اختصاص اعتبارات مناسب با طرحxadهای فنxadآوری و تحقیقی است.
مسئولان دولتی ایران ارزش بازار فنxadآوری اطلاعات کشور را در سال 2005، نزدیک یک میلیون یورو (1500 میلیارد تومان) برآورد کردهxadاند که به گفته کارشناسان بخش خصوصی، برآورد خوشxadبینانه است. این در حالی است که بزرگترین شرکت ارتباطات دور آمریکا به نام اریزون[16] به تنهایی یک میلیارد و 500 میلیون (کمتر از دو میلیون دلار) درآمد داشته است (دهقانی، 1384).
شاید این برآورد اظهار نظر خوشxadبینانهxadای باشد اما در مقایسه با کشورهای توسعه یافته سهم بسیار ناچیزی از بازار فنxadآوری اطلاعات در اختیار ما میxadباشد.
یکی از ملاکهای مهم در توسعه هر کشور میزان تولیدات علمی اعضای هیأت علمی، پژوهشگران و محققان است که میxadتواند نقش ارزندهxadای را در اقتصاد اطلاعات ایفا نماید. پژوهشxadهای بسیاری در این زمینه انجام شده است و نتایج ارزندهxadای بدست آمده است. در زیر به عنوان نمونه به یکی از این پژوهشxadها و نتایج حاصل از آن اشاره میxadشود.
در پژوهشی که توسط فریده قاضیxadپور با عنوان «بررسی عوامل هنجاری و سازمانی مؤثر بر میزان تولید علمی اعضای هیأت علمی جامعهxadی دانشگاهی و پژوهشی» انجام شده، نشان میxadدهد که ایران از لحاظ چاپ مقالات در مقایسه با کشورهای توسعه یافته به نسبت جمعیت 100 برابر کمتر مقاله تولید میxadکند. البته روشن است که در کشورهای ثروتمند بیش از کشورهای فقیر امکانات و ابزار پژوهش فراهم است. اما وقتی تولید علم را براساس تولید ناخالص داخلی بررسی میxadکنیم، باز هم وضعیت ایران چندان خوب نیست. مثلاً جمعیت ایران در حدود جمعیت بریتانیاست، حال آن که تولید ناخالص داخلی ایران 600 میلیارد دلار، تقریباً 15 برابر کمتر از آن کشور است. پس به نظر میxadرسد تولید علمی هم باید 15 برابر کمتر باشد اما چنین نیست، تولید مقاله در ایران 100 برابر کمتر است.
براساس نتایج این پژوهش، در سال 2000 مقالات منتشر شده در ایران به 1393 عنوان رسیده و این رقم نسبت به سال 1993 با 323 مقاله، افزایش3/4 برابر را نشان میدهد. به علاوه در بخش علوم تعداد مقالات از 299 به 1369 رسیده و 6/4 برابر شده است. ضمن آن که در سال 2000 جایگاه ایران از ردیف 55 به 41 رسیده. اما با توجه به توانمندیهای بالقوه و نیروی انسانی موجود در حوزهxadی علمی کشور هنوز درصد بالایی از این نیرو در تولید علم مشارکت ندارند. به طوری که براساس تحقیقی که در سال 80 انجام گرفته بیش از 90 درصد از اعضای هیأت علمی کشور در چاپ مقالات شرکت ندارند.
به علاوه از لحاظ کیفی نیز کیفیت مقالههای ایرانی از میانگین جهانی پایینتر است. به طوری که اگر تعداد دفعات مراجعه به یک مقاله را به عنوان معیاری برای کیفیت آن مقاله در نظر بگیریم، آمارها نشان میدهد که کیفیت مقالههای تولید شده در ایران هم با میانگین جهانی فاصلهxadی زیادی دارد. به عنوان مثال در سال 1996 ایران تقریباً 200 مقاله، در رشتههای مختلف علوم پایه تولید کرده که اینها حدود 600 ارجاع داشتهاند. یعنی سه ارجاع بازای هر مقاله. حال آن که میانگین جهانی بین چهار تا پنج ارجاع بازای هر مقاله است.
به علاوه محقق معتقد است کشوری که در فرآیند تولیدات علمی و فنآوری جهان نقشی برعهده ندارد و حتی در سبک دانش و آموزههای علمی کوشش نمیکند و اهداف مشخص و تعریف شده همراه با برنامهریزی اجرایی ندارد، کمتر قادر است از یافتههای دیگران استفاده کند و مجالی برای حضور پایدار در صحنهء بینالملل، توسعه و مدرنیته بیابد. به این ترتیب هر کشوری باید در پی ایجاد فرآیند بومی تولید علم باشد. زیرا شکاف عمیق و فزاینده بین استانداردهای زندگی در کشورهای توسعه یافته و نیافته، ناشی از فاصلهxadی علمی و فنی بین آنهاست و درواقع چیزی که ملتهای غنی را از فقیر متمایز میکند، نه تنها تولید ثروتهای مادی بلکه میزان تولید علمی و دستیابی به دانش بهرهگیری مناسب از منابع موجود است (رحیمی سجاسی،1384).
با مطالعه این پژوهش و پژوهشxadهای مشابه میxadتوان نتیجه گرفت که سهم تولیدات علمی کشورمان از تولید ناخالص ملی و توسعه پایدار اقتصادی یا به عبارتی درآمد حاصل از فروش خدمات اطلاعاتی بسیار ناچیز و کم است.

ارائه راهکارهایی جهت بهبود وضع موجود
با توجه به آنچه در بالا به آن اشاره شد، سطح تولید اطلاعات در کشور ما بسیار پایین است و عملاً اطلاعات جایگاهی در تولید ناخاص ملی ندارد. برای بهبود وضعیت موجود و توجه به ارزش واقعی اطلاعات در زیر به برخی از عواملی که توجه به آنها موجب شکوفایی و توسعه اقتصادی کشور میxadشود به آن اشاره میxadشود:

1. ایجاد نظام ملی اطلاعxadرسانی مناسب در کشور برای تولید، گردآوری، سازماندهی، مدیریت، اشاعه و مصرف اطلاعات ارزشxadهایی که برای موفقیت ملی و سازمانی حاصل میxadشود. با ایجاد نظام ملی اطلاعxadرسانی ارزشهایی که برای موفقیت ملی و سازمانی حاصل می شود چنان است که میxadبایست همهxadی تلاشxadهای لازم صورت گیرد تا اطمینان حاصل شود که همهxadی موانع برطرف شده، امکان لازم برای استفادهxadی مدیران از اطلاعات فراهم گردیده، و منابع اطلاعاتی به گونهxadای سامان یافته است که در مواقع لزوم اطلاعات کامل در دسترس قرار گیرد. این ارزشxadها عبارتند از:
نیروی کار بهتر که تعلیمات بهتری دیدهxadاند و توانایی بیشتری در رویارویی با مشکلات دارند؛
پیشرفت تولیدی بهتر مبتنی بر دانش بیشتر دربارهxadی نیازهای مصرف کننده؛
مهندسی بهتر مبتنی بر دسترسxadپذیر بودن اطلاعات علمی و فنی و استفاده از آن؛
بازاریابی بهتر شامل انتخاب بازارها و شیوهxadی دستیابی به آنxadها؛
دادهxadهای اقتصادی بهتر برای تصمیمxadگیری مناسب جهت سرمایهxadگذاران و تخصیص منابع؛
مدیریت داخلی بهتر مبتنی بر استفاده از اطلاعات و فنxadآوریxadهای همراه آن برای ارتباطات و تصمیمxadگیری پیشرفته (هایس، 1381، ج1: ص267).

2. توسعه زیرساختxad های فنxadآوریxadهای اطلاعات و ارتباطات به صورت همگام و منظم در تمامی ساختارهای جامعه که یکی از تسهیلات آن زمینه دستیابی همگان اینترنت و اطلاعات فراهم میxadکند و از نتایج آن بالا رفتن سطح آگاهی همگان و حركت به سوي جامعة دانايي محور است. برای رسیدن به این هدف باید:
پروژههاي توسعة فناوري اطلاعات بايد از يك چارچوب كلان تبعيت كنند.
شرايط پروژةهاي توسعة فنxadآوری اطلاعات هدفمندي، نظارت و پيگيري، ثبات و امكان پذيري است.
علت بسياري از مشكلات گامهاي توسعة فنxadآوری اطلاعات، عدم همكاري دستگاهها است.
دستگاهي معتبر، قوي و با ثبات بايد از نظر علمي مرجع فناوري اطلاعات باشد (راهبردهاي توسعة فناوري اطلاعات وارتباطات كشور، 1384).

3. ایجاد رابطه تنگاتنگ بین نیازxadهای جامعه و تحقیقات دانشگاهی به عبارت دیگر وجود ارتباط میان دانشگاه و مراکز تحقیقاتی با بخش صنعت برای استفاده از تحقیقات کاربردی.

4. توجه به تحقیق و پژوهش از سوی مدیران و سازمانxadهای مختلف و جدی گرفتن تحقیقات که زمینه و بستر تشویق محققان و پژوهشگران به ادامهxadی کار و تحقیقات بیشتر را فراهم میxadسازد.

5. ایجاد پایگاهxadهای اطلاعاتی به صورت پیوسته که در آن کلیه مقالهxadها، پژوهشxadها و یافتهxadهای پژوهشگران کشور در آن قرار گیرد و بتواند به سهولت در اختیار متقاضیان اطلاعات قرارگیرد. نمونه این پایگاهxadها میxadتوان به پایگاه مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، اشاره کرد. اما این پایگاه اغلب شامل تمامی پژوهشxadهای انجام شده ثبت نمیxadشود و پوشش موضوعی آنxadها محدود میxadباشد.